Bản thể chính và bản thể phụ: vì sao tôi trở thành một con người khác trước mỗi người?

Đó là bữa tiệc công ty tối thứ Sáu. Khi được mời nâng ly, bạn mỉm cười nói vài lời; lúc cuộc trò chuyện ngắt quãng, bạn khéo léo mở chủ đề mới; bạn còn bắt chuyện với nhân viên mới ngồi trong góc. Rồi lúc mười một giờ đêm, ngay khi đóng cửa nhà, bạn bỗng im bặt. Chưa kịp đặt túi xuống, bạn đã nằm lên sofa và tắt từng thông báo trên điện thoại. Bạn tự hỏi mình của một giờ trước và mình hiện tại có thật là cùng một người không.

Cả hai đều đúng. Chỉ là nhân vật bước ra phía trước đã thay đổi. Nếu gọi con người trước mọi người là bản thể chính và con người khi ở một mình là bản thể phụ, cảnh này không phải chuyện kỳ lạ mà là khoảnh khắc hai nhân vật đổi ca. Trong bài viết này, chúng ta sẽ lý giải vì sao giữa hai nhân vật có khoảng cách và nên đọc khoảng cách của mình như thế nào. Nếu tò mò trước tiên về nguồn gốc của cách gọi bản thể chính và bản thể phụ, hãy đọc Ý nghĩa của bản thể chính và bản thể phụ.

Khoảng cách sinh ra từ vai trò, kỳ vọng và cái giá phải trả

Thường có ba sức mạnh cùng tác động khiến con người bên ngoài và bên trong trở nên khác nhau.

Đó là vai trò. Mỗi vị trí bên ngoài đều có một vai trò đảm nhiệm. Chẳng hạn như người quản lý tiền của nhóm, thành viên nhỏ tuổi nhất trong đội hoặc người chuyên tư vấn chuyện buồn cho bạn bè. Vai trò nâng một nét tính cách cụ thể lên. Khi phụ trách công việc chung, tính tổ chức tăng lên; khi đóng vai người tư vấn, tính dễ hợp tác tăng lên. Khi vai trò kết thúc, nét đã được nâng lên cũng trở về vị trí cũ.

Đó là kỳ vọng. Sau vài lần nghe những câu như “Cậu lúc nào cũng vui vẻ mà”, “Có cậu thì không khí mới sôi động”, ta bắt đầu muốn duy trì hình ảnh ấy. Để giữ con người mà mọi người ghi nhớ, ta tiếp tục bật nét hướng ngoại ở mức cao.

Đó là cái giá phải trả. Một nét tính cách được nâng lên sẽ tiêu hao năng lượng. Trong thời gian ngắn thì không sao, nhưng bật lâu sẽ khiến ta mệt mỏi. Sự mệt mỏi ấy đến khác nhau theo từng nét. Vào ngày phải nâng tính hướng ngoại quá lâu, năng lượng cạn đến mức cả giọng nói cũng khàn đi; ngày nâng tính dễ hợp tác quá lâu để lại cảm giác ấm ức không rõ nguyên do; còn khi kìm nén cảm xúc quá lâu, chỉ đến lúc ở một mình chúng mới bất chợt trào lên. Khi mọi người đã rời đi, ta buông cái giá ấy xuống và trở về tư thế nghỉ ngơi, đó chính là bản thể phụ. Việc bỗng im bặt sau bữa tiệc công ty không phải vì có hai tính cách, mà vì bạn đang tắt những gì đã bật lên.

Vì vậy, khoảng cách giữa hai nhân vật gần giống một thước đo cho thấy bạn điều chỉnh các nét tính cách của mình nhiều đến đâu khi ở bên ngoài.

Khoảng cách khác nhau theo từng nét, không phải toàn bộ con người

Ngay cả người cảm thấy “Bên ngoài và bên trong của mình hoàn toàn khác nhau”, khi xem kỹ, thường cả năm nét không cùng cách xa nhau. Thông thường chỉ một hoặc hai nét có khoảng cách lớn, còn những nét khác tương tự nhau. Hướng thay đổi cũng không chỉ đi về một phía. Có nét tăng lên khi ở bên ngoài, nhưng cũng có nét lại bị kìm xuống.

Nét	Tôi trước mọi người	Tôi khi ở một mình
Hướng ngoại	Tôi chủ động bắt chuyện với người gặp trong thang máy	Tôi không nghe số lạ và trả lời bằng tin nhắn
Cảm xúc	Dù nghe lời bất lịch sự, tôi vẫn cười cho qua	Đang tắm, tôi chợt nhớ lời ấy và nghẹn ngào
Tổ chức	Tôi sắp xếp lịch dùng chung theo từng màu	Trong tủ lạnh có món ăn tôi không nhớ đã cho vào từ bao giờ
Dễ hợp tác	Tôi chọn thực đơn tiệc công ty theo ý kiến số đông	Khi ăn một mình, tôi lập tức chọn món mình muốn
Khám phá	Tôi làm việc an toàn theo cách đã được kiểm chứng	Tôi đào sâu video về lĩnh vực xa lạ đến tận sáng

Nếu có một dòng trong bảng khiến bạn nghĩ “Đúng là mình”, rất có thể đó là nét có khoảng cách xa nhất. Hãy nhớ rằng cũng có những nét bị kìm xuống khi ở bên ngoài như dòng cuối. Nét được nâng lên bên ngoài khiến ta mệt mỏi, còn nét bị kìm xuống khiến ta ngột ngạt.

Bạn cũng có thể điền lại bảng này theo phiên bản của mình. Với mỗi dòng trong năm dòng, hãy ghi một cảnh thực sự xảy ra vào tuần trước. Dòng có hai ô gần như giống nhau là nét không đổi ở bất cứ đâu; dòng khiến bạn vừa viết vừa nghĩ “Đây thật sự là cùng một người sao?” là nét có khoảng cách xa. Nó sẽ hiện ra rõ ràng hơn nhiều so với khi chỉ nghĩ trong đầu.

Năm cách đọc và xử lý khoảng cách của mình

1. Tìm một nét xa nhất trước. Nếu nhìn cả năm nét cùng lúc, bạn dễ kết luận rằng “Tất cả đều khác”. Hãy nghĩ xem điều gì tắt đầu tiên trên đường tan làm. Nếu bạn ít nói đi trước tiên, đó có thể là tính hướng ngoại; nếu nét mặt thả lỏng trước, đó có thể là cảm xúc; nếu thói quen ngăn nắp sụp đổ trước, đó có thể là tính tổ chức; nếu lựa chọn từng để ý ánh mắt người khác lập tức chuyển sang sở thích cá nhân, đó có thể là tính dễ hợp tác.
2. Kiểm tra hướng. Đó là nét bạn nâng lên hay kìm xuống khi ở bên ngoài. Người liên tục chiều theo mọi người tại tiệc công ty mệt vì nâng tính dễ hợp tác; người nuốt lại ý tưởng mới trong cuộc họp ngột ngạt vì kìm tính khám phá. Cách nghỉ ngơi của hai người cũng khác nhau. Người trước cần thời gian không phải chiều theo bất kỳ ai; người sau cần thời gian tự do làm điều mình muốn.
3. Điều chỉnh sự hồi phục theo nét ấy. Với người có khoảng cách hướng ngoại xa, để trống buổi tối hôm sau một cuộc gặp là cách hiệu quả nhất. Người có khoảng cách cảm xúc xa sẽ nhẹ nhõm hơn nếu viết vài dòng về cảm xúc đã nuốt xuống bên ngoài. Người có khoảng cách tổ chức xa không cần cố quản lý nhà như công ty mà chỉ nên đặt một quy tắc, chẳng hạn “Không để bất cứ thứ gì trước cửa ra vào”.
4. Đếm những người mà bạn có thể để bản thể phụ xuất hiện. Bản thể phụ chủ yếu xuất hiện khi ở một mình, nhưng cũng xuất hiện trước người khiến ta hoàn toàn thoải mái. Cảm giác “Mình thích con người mình khi ở cạnh người này” thường có nghĩa là mối quan hệ ấy giúp bạn thoải mái đưa bản thể phụ ra ngoài. Chỉ cần có một hai người như vậy, người có khoảng cách xa cũng bớt mệt hơn nhiều.
5. Nói trước với người thân thiết về khoảng cách của mình. Trong giai đoạn đầu yêu đương hoặc với một người bạn mới, hai người gặp nhau bằng bản thể chính. Khi cùng đi du lịch hoặc bắt đầu sống chung, họ lần đầu nhìn thấy bản thể phụ của nhau, và lúc này rất dễ xuất hiện câu “Cậu thay đổi rồi”. Không phải họ đã thay đổi, mà bạn mới lần đầu thấy nhân vật thứ hai. Nếu nói trước một câu như “Sau khi gặp đông người, tớ thường im lặng một lúc. Không phải tớ khó chịu đâu”, đối phương có thể đón nhận bản thể phụ của bạn bằng sự thấu hiểu thay vì hiểu lầm.

Người có khoảng cách gần được gọi là kiểu tích hợp, người có khoảng cách xa được gọi là kiểu tách biệt. Kiểu tích hợp cũng có điều cần lưu ý. Họ vững vàng vì ở đâu cũng là cùng một con người, nhưng đôi khi có thể gây hiểu lầm vì vẫn dùng cách nói thường ngày ở nơi cần sự trang trọng. Không phải kiểu tách biệt xấu còn kiểu tích hợp tốt; mỗi người chỉ có một điểm khác nhau cần lưu tâm. Kiểu tách biệt nên ưu tiên thời gian hồi phục, còn kiểu tích hợp nên tập điều chỉnh âm lượng khoảng một nấc tùy theo hoàn cảnh.

Đừng hiểu theo cách này

• Khoảng cách xa không có nghĩa là giả tạo. Những nét bạn dùng bên ngoài vốn cũng ở trong bạn. Bạn không bịa ra thứ không tồn tại, mà chỉ tăng âm lượng của nó.
• Điều đó cũng không có nghĩa bản thể phụ là thật còn bản thể chính là giả. Con người quan tâm đến người khác bên ngoài và con người tắt thông báo ở nhà đều là bạn.
• Khoảng cách không phải giá trị cố định suốt đời. Khi bắt đầu công việc mới hoặc có một mối quan hệ thân thiết, khoảng cách có thể thu hẹp hoặc mở rộng.
• Kiểu không phải chiếc hộp. Hai mã không phải ô nhốt bạn, mà là tọa độ cho thấy hiện tại hai nhân vật đang đứng ở đâu.

Nếu ở bên ngoài bạn luôn tử tế nhưng khi ở một mình lại mệt mỏi không rõ lý do, Tôi tử tế với người khác nhưng kiệt sức khi ở một mình trình bày chi tiết hơn về khoảng cách ở tính dễ hợp tác.

Vì sao tôi trở thành một con người khác trước mỗi người

Việc bạn trở thành một con người khác trước mỗi người không phải vì thiếu lập trường, mà vì bạn lấy ra dùng những nét cần thiết cho từng hoàn cảnh. Khoảng cách của bạn chính là mức độ bạn kéo những nét ấy đi xa đến đâu. Biết khoảng cách giúp bạn đồng thời nhận ra mình mệt ở đâu và nên nghỉ ngơi như thế nào.

Bài kiểm tra tính cách miễn phí hỏi riêng về con người bạn trước mọi người và khi ở một mình, rồi cho thấy khoảng cách giữa hai nhân vật trên từng nét trong năm nét. Hãy kiểm tra xem dòng khiến bạn nghĩ “Đúng là mình” trong bảng có thật sự là nét xa nhất không.

Bài viết này nhằm hỗ trợ việc thấu hiểu bản thân, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị tâm lý.