Tính cách có thể thay đổi không

“Tôi vốn là như vậy.” Có lẽ bạn từng nói câu này với bạn bè ít nhất một lần. Vì đến muộn, vì lời nói quá mạnh, hoặc vì muốn ở một mình. Trong một câu nói ấy tồn tại đồng thời hai tâm trạng: sự an tâm rằng đây chính là mình và sự cam chịu rằng vì thế mình không thể thay đổi. Nhưng tính cách có thực sự không thay đổi không? Phiên bản của tôi ở tuổi hai mươi và tuổi ba mươi có phải cùng một người không? Trong bài viết này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu điều gì trong tính cách thay đổi, điều gì còn lại và nếu muốn thay đổi thì nên bắt đầu từ đâu.

Tính cách và khí chất là hai tầng khác nhau

Trước tiên, hãy làm rõ các khái niệm. Tốc độ và cường độ phản ứng có từ khi sinh ra thường được gọi là khí chất. Chẳng hạn như một em bé dễ thức giấc bởi âm thanh nhỏ hoặc cứng người khi gặp người lạ. Tầng này rất khó thay đổi. Ngược lại, tính cách là tập hợp các thói quen được hình thành khi trải nghiệm chồng lên khí chất ấy. Ví dụ như trong một tình huống, bạn cảm thấy điều gì trước tiên, phản ứng thế nào và tránh né điều gì. Tầng này thay đổi nhiều hơn bạn tưởng.

Vì vậy, câu “Tôi vốn là như vậy” chỉ đúng một nửa. Tốc độ phản ứng có thể vốn đã như thế. Nhưng cách xử lý phản ứng ấy không được định sẵn ngay từ đầu.

Nghiên cứu cho biết: tính cách thay đổi chậm rãi và theo một hướng nhất định

Các nghiên cứu theo dõi tính cách trong thời gian dài có một kết luận chung. Khi bước từ độ tuổi hai mươi sang ba mươi, phần lớn mọi người trở nên điềm tĩnh hơn một chút, có trách nhiệm hơn một chút và mềm mỏng hơn một chút. Trong tâm lý học, điều này được gọi là hướng trưởng thành. Nó không giống một màn biến đổi ngoạn mục mà gần với cảm giác cùng một người từ từ dịch chuyển sang một vị trí khác.

Có hai điều quan trọng ở đây. Thứ nhất, sự thay đổi diễn ra chậm. Bạn không trở thành một người khác chỉ sau vài tuần. Thứ hai, sự thay đổi có trình tự. Thường thì vai trò mới xuất hiện trước, hành vi thay đổi, rồi sau đó nhận thức “Mình đã khác đi một chút” mới theo sau. Những việc đòi hỏi bạn đảm nhận một vai trò mới, như công việc đầu tiên, lần đầu sống riêng hay một mối tình lâu dài, làm tính cách thay đổi nhiều nhất.

Nhưng tại sao tôi lại cảm thấy mình “không thay đổi”?

Có những lý do khiến bạn thay đổi mà vẫn cảm thấy như không hề thay đổi.

• Bạn tiếp tục sống trong cùng một hoàn cảnh. Trong cùng một nhóm người, cùng một công việc và cùng một lộ trình, ngay cả cơ hội thử hành vi mới cũng rất ít. Không phải tính cách đã cứng lại mà là môi trường đã cố định.
• Đối tượng so sánh là phiên bản của bạn ngày hôm qua. Hôm qua và hôm nay gần như giống nhau. Nhưng nếu so với ba năm trước, nhiều người đã trở thành một phiên bản khá khác. Sự thay đổi hiện ra theo đơn vị năm chứ không phải ngày.
• Bạn chỉ nhìn phiên bản của mình trong một hoàn cảnh. Phiên bản của bạn trước mọi người và khi ở một mình vẫn là cùng một người, nhưng thể hiện những nét khác nhau. Nếu ở công ty bạn vẫn thận trọng nhưng trước bạn bè đã táo bạo hơn nhiều, thì bạn đã thay đổi rồi. Nếu chỉ nhìn một hoàn cảnh, bạn rất dễ bỏ lỡ điều đó.

Điều thay đổi và điều khó thay đổi

Nếu muốn thay đổi điều gì đó, trước tiên bạn nên biết điều gì dễ dịch chuyển và điều gì khó dịch chuyển.

Điều dễ thay đổi

• Mức độ chủ động bắt chuyện trong một môi trường xa lạ
• Thói quen lập và tuân thủ kế hoạch
• Thời gian cần để bình tâm lại sau khi cảm xúc dâng lên
• Né tránh hay đối mặt khi xảy ra xung đột

Điều khó thay đổi

• Tốc độ phản ứng cơ bản trước kích thích (mức độ nhạy cảm với âm thanh, ánh sáng và mật độ người)
• Nguồn giúp bạn nạp lại năng lượng (giữa mọi người hay khi ở một mình)
• Bị thu hút bởi điều mới hay cảm thấy an tâm với điều quen thuộc

Nếu cố ép những điều khó thay đổi phải thay đổi, bạn sẽ kiệt sức. Thay vào đó, chọn môi trường phù hợp với nét tính cách ấy hiệu quả hơn nhiều. Người nạp năng lượng khi ở một mình mà ép bản thân tham gia tụ họp mỗi ngày có thể trông hòa đồng nhưng sẽ cạn kiệt năng lượng. Điều người ấy cần không phải là cải tạo tính cách mà là một lịch trình bảo đảm thời gian hồi phục.

Nếu muốn thay đổi, hãy đổi tình huống thay vì tính cách

Mục tiêu “Tôi muốn táo bạo hơn” quá lớn nên khó biết phải bắt đầu từ đâu. Thay vào đó, hãy chia nhỏ như sau.

1. Chỉ chọn một tình huống. Một hoàn cảnh cụ thể như phát biểu trước trong cuộc họp hoặc chủ động chào một người tại buổi gặp gỡ xa lạ.
2. Chỉ thử hành vi mới trong tình huống ấy. Ở những nơi khác, bạn vẫn có thể cư xử như trước. Khi lặp lại khoảng mười lần trong một tình huống, hành vi ấy sẽ dần trở thành phiên bản của bạn tại đó.
3. Đếm số lần lặp lại thay vì kết quả. Đừng đếm xem mình làm tốt không, chỉ đếm xem mình đã làm hay chưa. Tính cách thay đổi bằng số lần chứ không phải bằng đánh giá.
4. Giữ gìn không gian hồi phục. Hành vi mới tiêu tốn nhiều năng lượng. Đừng cắt giảm thời gian ở một mình hoặc ở bên người quen. Phải có thời gian ấy thì bạn mới có thể thử lại lần sau.

Điểm hay của cách này là ngay cả khi thất bại, kết luận vẫn là “Tôi chưa làm được trong tình huống ấy” chứ không phải “Tôi là người không thể làm được”. Vì không đặt cược toàn bộ tính cách, áp lực giảm xuống; khi áp lực giảm, số lần thử sẽ tăng lên.

Kết quả kiểm tra thay đổi không phải chuyện lạ

Chúng tôi thường nghe mọi người kể rằng họ làm lại bài kiểm tra tính cách sau một năm và nhận được kết quả khác. Không phải vì bài kiểm tra thiếu căn cứ. Nhiều khả năng hoàn cảnh của họ đã thay đổi trong khoảng thời gian ấy. Có thể họ đã đi làm, chia tay hoặc bắt đầu sống một mình. Đặc biệt, một trục vốn ở gần ranh giới có thể đổi chữ chỉ với một thay đổi nhỏ. Vì vậy, khi xem kết quả, nhìn mức độ nghiêng của từng trục sẽ chính xác hơn việc chỉ nhìn một chữ cái. 55 và 95 vẫn là những con người khác nhau dù có cùng một chữ cái.

Còn một điều nữa. Nếu đo riêng phiên bản của bạn trước mọi người và khi ở một mình, bạn có thể thấy “mình đã thay đổi hay vốn có hai mặt khác nhau”. Nếu bên ngoài đã trở nên điềm tĩnh nhưng khi ở một mình vẫn còn dao động, không phải tính cách đã thay đổi mà kỹ năng xử lý đã tiến bộ. Đó cũng là một thay đổi đủ lớn.

Tóm lại

• Khí chất khó thay đổi, còn tính cách thay đổi chậm rãi. Hướng thay đổi nhìn chung là trở nên điềm tĩnh và có trách nhiệm hơn.
• Bạn thường cảm thấy mình không thay đổi vì đã sống quá lâu trong cùng một hoàn cảnh.
• Nếu muốn thay đổi, hãy chọn một tình huống thay vì toàn bộ tính cách, đếm số lần và bảo vệ thời gian hồi phục.
• Nếu kết quả kiểm tra thay đổi thì hoàn cảnh đã thay đổi. Hãy nhìn mức độ nghiêng thay vì chỉ nhìn chữ cái.

Nếu muốn đo riêng phiên bản hiện tại của mình trong hai hoàn cảnh, hãy bắt đầu bằng bài kiểm tra tính cách miễn phí. Bài kiểm tra thể hiện phiên bản của bạn trước mọi người và khi ở một mình trên năm trục riêng biệt. Nếu làm lại sau vài tháng, bạn sẽ thấy trục nào đã dịch chuyển. Điều đó sẽ trở thành câu mới thay cho “Tôi vốn là như vậy”.

Bài viết này nhằm hỗ trợ việc thấu hiểu bản thân, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị tâm lý. Nếu khó khăn kéo dài, hãy trao đổi với chuyên gia.