Có phải mình quá nhạy cảm?

Tiếng máy điều hòa kêu ù ù trong phòng họp, tiếng đồng nghiệp bên cạnh gõ bàn phím mạnh hơn thường ngày, khoảnh khắc trưởng nhóm hơi khựng lại khi nghe báo cáo của tôi. Những người khác bình thản kết thúc cuộc họp rồi ra về, còn tôi cứ bận lòng về khoảnh khắc khựng lại ấy suốt cả ngày. Tối đến, tôi tâm sự với bạn và nhận lại câu này. “Cậu có hơi nhạy cảm quá không?”

Có vẻ cũng không hẳn là sai nên tôi càng chạnh lòng. Nhưng chính xác thì nhạy cảm khác ở điểm nào? Trong bài viết này, chúng ta sẽ chia sự nhạy cảm thành ba giai đoạn để xem đâu là độ nhạy bẩm sinh và từ đâu là phần có thể điều chỉnh.

Nhạy cảm là có độ phân giải cao

Người nhạy cảm tiếp nhận nhiều thông tin hơn trong cùng một khung cảnh. Từ sắc thái âm thanh, nhiệt độ ở cuối câu nói, khoảnh khắc biểu cảm thay đổi cho đến lúc bầu không khí trong phòng trở nên khác đi. Nếu ví như màn hình thì đó là độ phân giải cao. Vì vậy, họ nhận ra trước những điều người khác bỏ qua và cũng rung động sâu sắc trước một cảnh phim hay một câu hát. Đó là nét tính cách cảm nhận cảm xúc sâu sắc và tinh tế.

Độ phân giải cao cũng đồng nghĩa với nhiều thông tin cần xử lý hơn. Dù trải qua cùng một giờ, lượng tiếp nhận khác nhau nên họ mệt nhanh hơn. Việc bạn thường là người xuống sức trước ở nơi đông người không phải vì yếu đuối, mà vì đã xử lý nhiều hơn.

Sự nhạy cảm cũng có những hướng khác nhau. Có hướng giác quan, phản ứng trước với âm thanh, ánh sáng, mùi và mật độ người; có hướng quan hệ, phản ứng trước với giọng điệu, biểu cảm và thay đổi trong bầu không khí. Cũng có hướng cảm thụ, dễ đắm sâu vào âm nhạc, câu chuyện hay phong cảnh. Có người cao ở cả ba hướng, nhưng phần lớn chỉ nổi bật ở một hoặc hai hướng. Khi biết sự nhạy cảm của mình thuộc hướng nào, bạn sẽ thấy rõ hơn nhiều điều gì nên giảm bớt và nên dùng nó vào đâu.

Nhận biết, gán ý nghĩa, lưu lại lâu

Nếu xem sự nhạy cảm như một khối duy nhất, ta sẽ dừng lại ở câu “Mình vốn là vậy”. Chia nó thành ba giai đoạn sẽ giúp ta thấy phần có thể tác động.

1. Nhận biết. Đây là khoảnh khắc bạn thấy trưởng nhóm khựng lại. Nó thuộc về độ nhạy nên khó thay đổi và cũng không nhất thiết phải thay đổi.
2. Gán ý nghĩa. Đây là khoảnh khắc bạn diễn giải rằng “Chắc báo cáo của mình không ổn”. Việc người ấy khựng lại là sự thật, nhưng ta chưa biết lý do. Có thể họ khát nước hoặc chợt nhớ đến lịch trình tiếp theo.
3. Lưu lại lâu. Đó là khi cách diễn giải ấy kéo dài từ lúc tan làm cho đến khi đi ngủ. Việc cảnh đó lập tức hiện lại khi bạn nhìn thấy mặt trưởng nhóm vào hôm sau cũng thuộc giai đoạn này. Nếu còn kết hợp với nét tính cách có biên độ cảm xúc rộng, dư âm này sẽ đặc biệt kéo dài.

Khi nhớ lại những lúc khổ sở vì nhạy cảm, phần lớn ta không kiệt sức ở giai đoạn đầu mà ở giai đoạn thứ hai và thứ ba. Chỉ cần giữ nguyên khả năng nhận biết nhưng điều chỉnh việc gán ý nghĩa và dư âm, mọi thứ sẽ nhẹ nhàng hơn nhiều.

Cùng một khung cảnh, độ phân giải khác nhau

Tình huống	Nét tính cách tiếp nhận tinh tế	Nét tính cách tiếp nhận điềm nhiên
Khi tin nhắn trả lời của bạn ngắn hơn thường ngày	Nhận ra ngay giọng điệu đã khác và tìm lý do	Nghĩ rằng chắc bạn đang bận rồi bỏ qua
Hai giờ trong quán cà phê đông đúc	Nghe cả nhạc, cuộc trò chuyện bàn bên và tiếng bát đĩa nên nhanh chóng mệt mỏi	Để những âm thanh ấy trôi qua như tiếng nền
Khi đồng nghiệp có vẻ đang gặp khó khăn	Nhận ra trước và chủ động quan tâm	Khó nhận ra nếu họ chưa nói
Sau khi xem một buổi biểu diễn hay	Dư âm vẫn còn sau nhiều ngày	Nói “Hay thật” rồi trở lại cuộc sống thường ngày

Không bên nào là xấu. Cùng một độ nhạy có thể gây mệt mỏi trong tình huống này nhưng lại trở thành năng lực người khác không có trong tình huống khác. Người đầu tiên phát hiện một câu văn gượng gạo trong báo cáo, sự bất mãn tinh tế của khách hàng hay tiếng run trong giọng một người bạn khi họ nói mình ổn chính là người có nét tính cách này. Ở nơi nét tính cách điềm nhiên có thể thoải mái đi qua, nét tính cách tinh tế sẽ quan tâm thêm một lần nữa.

Bên ngoài giả vờ ổn, một mình xử lý tất cả

Trong số những người nhạy cảm, cũng có nhiều người hoàn toàn không tỏ ra nhạy cảm khi ở bên ngoài. Bản thân trước mặt mọi người nói “Tớ ngồi đâu cũng được”, chịu đựng nơi ồn ào và cười cho qua cả những lời khiến mình bận lòng. Vì sợ bị nói là nhạy cảm, đôi khi họ còn cố tỏ ra điềm nhiên hơn.

Nhưng những thông tin đã tiếp nhận trong ngày không tự nhiên biến mất. Sau khi ở một mình, con người bên trong mới lần lượt lấy từng thứ ra xử lý. Có thể nói, bản thân bên trong phải tiếp nhận lượng việc tương ứng với những gì bản thân bên ngoài đã nhịn chịu. Đó là lý do sau một ngày gặp gỡ mọi người, tâm trí tan làm muộn hơn cơ thể.

Vì vậy, câu “Cậu nhạy cảm quá” càng khiến người nhạy cảm cảm thấy oan ức. Bởi ở bên ngoài, họ đã nhịn từ lâu. Có thể nói người nhạy cảm phải đồng thời làm hai việc trong cùng một không gian: tiếp nhận và chịu đựng.

Năm cách điều chỉnh sự nhạy cảm

1. Trước hết, hãy giảm lượng thông tin đi vào. Ở quán cà phê, bạn có thể chọn chỗ sát tường hoặc trong góc. Một câu “Mình ngồi chỗ yên tĩnh bên kia được không?” có thể giảm bớt sự mệt mỏi của hai giờ. Mang theo tai nghe hoặc nút bịt tai cũng dựa trên cùng nguyên lý. Nếu nhạy cảm về quan hệ, loại thông tin cần giảm sẽ khác. Khi tắt thông báo nhóm chat và chỉ kiểm tra tập trung vào giờ đã định, số lần phản ứng với từng giọng điệu cũng giảm xuống.
2. Hãy thử tách điều đã thấy khỏi ý nghĩa mình gán cho nó. Tự sắp xếp trong đầu như sau. “Mình thấy trưởng nhóm khựng lại. Việc cho rằng điều đó là do báo cáo của mình chỉ là ý nghĩa mình gán vào.” Chỉ cần tách thành hai câu, bạn cũng sẽ thấy cách diễn giải ấy chưa phải kết luận chắc chắn.
3. Tạo ba cách diễn giải có thể xảy ra. Khi chỉ có một cách diễn giải, nó sẽ giống như đáp án đúng. “Báo cáo không ổn sao, họ đang nghĩ đến cuộc họp tiếp theo hay chỉ đơn giản là mệt?” Khi có ba khả năng, sức nặng của cách diễn giải đầu tiên sẽ giảm. Điều này không có nghĩa là phải ép mình tin theo hướng tích cực. Đây là bài tập để giữ điều chưa biết ở trạng thái chưa biết. Người nhạy cảm nhận ra nhanh nên cũng dễ đi đến kết luận nhanh; hãy chừa một khoảng trống ngắn ở giữa hai việc đó.
4. Chuẩn bị sẵn câu để dùng khi nghe nói “nhạy cảm”. “Ừ, mình hơi nhạy cảm với âm thanh. Chỉ cần đổi chỗ là ổn.” Đây không phải lời biện minh hay xin lỗi, mà là lời giải thích. Bạn càng nói ngắn gọn và bình thản, đối phương càng dễ tiếp nhận nhẹ nhàng. Ngay cả khi họ hỏi lại “Đến mức đó sao?”, bạn cũng không cần cố thuyết phục. Bạn không cần chứng minh độ nhạy của mình với người khác.
5. Chừa khoảng trống sau lịch trình đông người. Vào ngày có sự kiện hay tụ họp, đừng xếp thêm cuộc hẹn sau đó. Nếu đã có sẵn không gian để sắp xếp những gì mình tiếp nhận, dư âm kéo sang ngày hôm sau sẽ giảm. Nếu có nhiều lịch nối tiếp nhau, hãy chen vào giữa dù chỉ là 20 phút đi bộ một mình. Dù ngắn, điều quan trọng là có một khoảng để thông tin đầu vào ngừng lại.

Đừng hiểu theo cách này

Nhạy cảm không có nghĩa là khó tính hay làm quá. Nhưng điều đó cũng không có nghĩa người nhạy cảm sâu sắc hoặc tốt hơn người điềm nhiên. Chỉ là độ nhạy khác nhau. Nếu bắt đầu dùng câu “Vì mình là người nhạy cảm” làm lý do cho mọi sự khó chịu, bạn có thể bỏ lỡ cả những phần vốn có thể điều chỉnh.

Nếu tình trạng không ngủ được kéo dài, hoặc âm thanh và con người khiến việc đi làm hay ra ngoài trở nên khó khăn, đừng chỉ xem đó là chuyện tính cách mà hãy trò chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn. Đó là nơi bạn có thể cùng họ tìm cách giảm bớt sự khó chịu.

Nếu khả năng đọc biểu cảm và bầu không khí đặc biệt phát triển, hãy đọc thêm Mình quá để ý sắc mặt người khác; nếu bạn thường đặc biệt kiệt sức sau khi gặp mọi người, hãy đọc Tôi hướng nội, nhưng không phải ghét mọi người.

Nhạy cảm không phải thứ cần tắt mà là thứ cần điều chỉnh

Nhạy cảm là khả năng tiếp nhận thế giới một cách chi tiết hơn. Bạn không thể tắt nó, nhưng hoàn toàn có thể thay đổi bằng cách luyện tập điều chỉnh lượng thông tin đi vào và giảm nhẹ ý nghĩa mình gán cho chúng. Hãy giữ nguyên sức mạnh nhận ra trước và cảm nhận sâu sắc, chỉ cần từng chút một giảm bớt những phần khiến bạn kiệt sức. Bài kiểm tra tính cách miễn phí thể hiện riêng bản thân khi ở trước mọi người và bản thân khi ở một mình trên năm trục. Khi thấy được bản thân từng giả vờ điềm nhiên ở bên ngoài đã phải xử lý nhiều đến mức nào bên trong, bạn có thể trở nên khoan dung hơn một chút với chính mình.