Tôi cứ so sánh mình với người khác

Trước khi ngủ, tôi mở SNS với ý định chỉ xem một lát. Một người bạn đại học đăng tin chuyển việc, đồng nghiệp cũ đang sống một tháng ở Jeju, còn một người bạn đã duy trì đăng ảnh xác nhận tập thể dục đến ngày thứ một trăm. Tất cả đều là tin vui, nhưng đến lúc đặt điện thoại xuống, lòng tôi lại nặng trĩu một cách kỳ lạ. Hôm nay tôi cũng đã có một ngày khá ổn, vậy mà ngày ấy bỗng trở nên tầm thường.

Tôi còn khổ sở hơn vì ghét bản thân mình nhỏ bé trước những chuyện đáng chúc mừng. Nhưng sự so sánh không biến mất chỉ nhờ quyết tâm. Bài viết này sẽ giải thích vì sao sự so sánh luôn kết thúc theo hướng bất lợi cho ta, nó xuất hiện thường xuyên hơn ở những khí chất nào và cách biến lòng ngưỡng mộ thành thông tin hữu ích thay vì con dao hạ thấp bản thân.

So sánh không phải thứ cần tắt mà là thứ cần xử lý

Con người quen xác định vị trí của mình qua khoảng cách với người khác. Vì vậy, rất khó tắt hoàn toàn sự so sánh bằng ý chí. Càng cố tắt nó, ta càng chỉ có thêm một lời tự trách: “Mình lại so sánh nữa rồi.”

Hơn nữa, so sánh không phải lúc nào cũng có hại. Khi nhìn ai đó và nghĩ “Mình cũng muốn thử như vậy”, cảm giác ấy có thể trở thành hướng đi cho bước tiếp theo. Vấn đề không nằm ở bản thân sự so sánh, mà ở chỗ chiếc cân chúng ta sử dụng đã nghiêng về một phía ngay từ đầu.

So sánh theo hướng ngược lại cũng vậy. Nhìn một người có vẻ khó khăn hơn mình và tự an ủi “Dù sao mình vẫn khá hơn” rốt cuộc vẫn là đứng trên cùng một chiếc cân. Ta có thể dễ chịu trong chốc lát, nhưng cảm giác ấy sẽ nhanh chóng đảo ngược khi nhìn thấy một người giỏi giang hơn vào ngày hôm sau. Vì vậy, xử lý sự so sánh không phải là đứng về phía chiến thắng, mà gần với việc tập bước xuống khỏi chiếc cân.

Ta đặt vẻ ngoài của người khác và câu chuyện bên trong của mình lên bàn cân

Hãy giải thích bằng khái niệm bản thể chính và bản thể phụ. Ai cũng có cái tôi trước mặt mọi người (bản thể chính) và cái tôi khi ở một mình (bản thể phụ). Nhưng điều ta thấy ở người khác gần như lúc nào cũng là vẻ ngoài. Là phía được chọn để chụp, chỉnh sửa rồi đăng lên, là phía được đưa ra khi có tin vui.

Ngược lại, ta biết cả những gì diễn ra bên trong mình. Đêm bỏ dở quá trình chuẩn bị chuyển việc, ghi chép về việc ngừng tập thể dục vào ngày thứ ba và cả những nỗi lo chưa từng kể với ai. Vì vậy, so sánh luôn trở thành việc đặt vẻ ngoài được sắp xếp chỉn chu nhất của người khác và những câu chuyện bên trong còn ngổn ngang của mình lên bàn cân. Trên chiếc cân này, dù đặt ai lên thì ta cũng trông nhẹ hơn.

Ngoài điều đó, còn hai yếu tố khác khiến chiếc cân nghiêng lệch.

• Kết quả của người khác và quá trình của tôi. Ở người khác, ta chỉ nhìn thấy cảnh họ đã chuyển việc xong; ở mình, ta thấy phần giữa của quá trình vẫn đang chuẩn bị. Khi so một câu chuyện đã kết thúc với một câu chuyện đang tiếp diễn, phía đang diễn ra luôn có vẻ thiếu sót.
• Điểm mạnh của người khác và điểm yếu của tôi. Nếu đặt mạng lưới quan hệ rộng của một người bạn có tính xã hội cao cạnh những mối quan hệ ít nhưng sâu sắc của bản thân, vốn được bồi đắp khi ở một mình, ta sẽ cảm thấy mình tụt lại. Nhưng đây không phải là hơn hay kém mà chỉ là khác biệt về khí chất. Giống như xếp thành tích của hai môn khác nhau trên cùng một hàng.

Nghĩ theo chiều ngược lại, mọi chuyện còn rõ hơn. Có thể ai đó cũng từng nhìn SNS của tôi và cảm thấy như vậy. Bởi sự mệt mỏi và những cuộc cãi vã nhỏ phía sau bức ảnh du lịch tôi đăng lên hẳn đã không hiện ra trước mắt họ.

Sự so sánh xuất hiện thường xuyên hơn ở khí chất nào?

Khí chất có biên độ cảm xúc rộng. Chỉ một bài đăng cũng khiến cảm xúc dao động mạnh. So sánh đến dưới dạng cảm xúc trước cả suy nghĩ, khiến tâm trạng cả ngày được định đoạt khi ta còn chưa kịp xem vì sao mình cảm thấy như vậy. Nếu có khí chất này, chỉ cần trì hoãn kết luận vào lúc sự so sánh xuất hiện và nhìn lại sau khoảng 10 phút, độ lớn của cảm xúc cũng sẽ khác đi.

Khí chất có tính xã hội cao. Vì nhận năng lượng từ việc ở giữa mọi người, bạn cũng nhạy cảm với vị trí của mình trong các mối quan hệ. Bạn dễ nhận ra ai được mời thường xuyên hơn hay mình vắng mặt trong cuộc gặp nào, rồi điều đó lập tức dẫn đến sự so sánh.

Khí chất có tính hợp tác cao. Người giỏi đọc cảm xúc và kỳ vọng của người khác cũng dễ mượn tiêu chuẩn của họ. Chữ ‘mọi người’ trong câu “Mọi người ở tuổi này đều đạt đến mức này rồi” vô tình trở thành tiêu chuẩn của chính bạn.

Đọc lòng ngưỡng mộ thành điều mình mong muốn

Nhìn sơ qua, lòng ngưỡng mộ có vẻ là tín hiệu “Tôi còn thiếu sót”, nhưng nhìn kỹ, đó là tín hiệu “Tôi muốn điều này”. Tuy nhiên, cảnh khiến ta ngưỡng mộ và điều ta thực sự mong muốn thường hơi khác nhau. Thử phân tích như bên dưới sẽ giúp bạn thấy sự khác biệt.

Cảnh khiến tôi ngưỡng mộ	Điều tôi thực sự mong muốn	Việc nhỏ có thể thử trong tuần này
Ảnh người bạn sống một tháng ở nơi khác	Cảm giác tạm thoát khỏi cuộc sống lặp lại	Dành nửa ngày ở một khu phố chưa từng đến
Tin chuyển việc của bạn học	Cảm giác mình đang trưởng thành	Ghi lại một điều mới học được trong công việc hiện tại
Bài đăng xác nhận tập luyện của người quen	Thói quen đều đặn chăm sóc cơ thể	Giãn cơ 10 phút trước khi ngủ
Người bạn lúc nào cũng có nhiều người tụ tập quanh mình	Cảm giác an tâm vì có người mình có thể thoải mái rủ đi đâu đó	Chủ động hỏi thăm người mình từng muốn liên lạc

Nhìn theo cách này, ta nhận ra đối tượng của lòng ngưỡng mộ không phải toàn bộ cuộc đời người đó mà chỉ là một phần bên trong nó. Phần ấy thường có thể được bắt đầu ở quy mô nhỏ ngay tại vị trí của mình.

Đôi khi dù phân tích thế nào, ta cũng không tìm ra điều mình mong muốn. Đó là những ngày bạn không thực sự ngưỡng mộ mà chỉ cảm thấy mọi cảnh người khác thành công đều quá sức chịu đựng. Thường thì đây không phải tín hiệu của lòng tham mà là dấu hiệu bạn đã quá mệt mỏi. Trong những ngày như vậy, ngủ sớm và nghỉ SNS một ngày cần được ưu tiên hơn việc đặt mục tiêu.

Năm cách không để sự so sánh hạ thấp bản thân

1. Thay đổi câu đầu tiên. Khi suy nghĩ “Người ta đã được như vậy, còn mình thì…” xuất hiện, hãy đổi thành câu hỏi: “Mình ngưỡng mộ phần nào trong cảnh này?” Nếu câu trả lời hiện ra, hãy ghi một dòng vào điện thoại như bảng phía trên. Khi câu hỏi thay đổi, sự tự trách sẽ trở thành thông tin.
2. Tránh thời điểm sự so sánh trở nên nghiêm trọng hơn. Nằm lướt điện thoại trước khi ngủ là để cái tôi bên trong vào lúc mệt mỏi nhất nhìn những khoảnh khắc đẹp nhất của người khác. Hãy thử chuyển thời gian, chẳng hạn để điện thoại ngoài phòng từ 30 phút trước khi ngủ hoặc chỉ mở SNS vào ban ngày.
3. Ẩn những tài khoản khiến bạn hạ thấp bản thân. Nếu có tài khoản khiến bạn xếp hạng bản thân mỗi lần nhìn thấy, chỉ cần dùng chức năng ‘ẩn’ nếu cảm thấy khó bỏ theo dõi. Mối quan hệ vẫn được giữ nguyên, còn tài khoản ấy chỉ lặng lẽ biến mất khỏi màn hình của bạn.
4. So sánh với chính mình vào thời điểm này năm ngoái. Hãy tìm trong thư viện ảnh những hình chụp cùng thời điểm cách đây 1 năm. Bạn sẽ thấy những nỗi lo mình từng mắc kẹt và những việc khi ấy chưa thể làm. So sánh với người khác không có điểm dừng, nhưng so sánh với bản thân giúp ta nhìn thấy những gì đã thay đổi.
5. Nói lòng ngưỡng mộ thành lời. Hãy hỏi người bạn mình ngưỡng mộ: “Dạo này việc đó của cậu thật sự rất tuyệt, cậu bắt đầu thế nào vậy?” Nhiều khi họ sẽ vui vẻ kể nhiều hơn bạn nghĩ. Qua cuộc trò chuyện ấy, bạn nghe được cả quá trình không có trong bức ảnh và lòng ngưỡng mộ trở thành sự kết nối. Hãy chia sẻ cả một phần câu chuyện bên trong của bạn. Nếu nói điều như “Thật ra dạo này mình cũng từng tìm hiểu chuyện chuyển việc rồi lại dừng”, cuộc trò chuyện sẽ trở thành lúc hai người chia sẻ câu chuyện bên trong thay vì chỉ nhìn vẻ ngoài của nhau.

Đừng hiểu theo cách này

Việc so sánh không có nghĩa là bạn hay đố kỵ hoặc có lòng tự trọng thấp. Đây là điều ai cũng làm và ở một mức độ nhất định, nó còn giúp tìm ra phương hướng. Bài viết này không nói rằng phải loại bỏ sự so sánh, mà muốn ta nhận ra chiếc cân đang nghiêng lệch.

Tuy nhiên, nếu cảm giác bất lực sau khi so sánh kéo dài nhiều tuần hoặc mỗi lần nhìn tin tức của người khác đều đau khổ đến mức cuộc sống hằng ngày bị đảo lộn, bạn không cần phải một mình chịu đựng. Bài viết này nhằm hỗ trợ việc thấu hiểu bản thân và không thay thế chẩn đoán tâm lý. Khi ấy, hãy trò chuyện với chuyên gia tư vấn.

Dùng bản đồ thay cho chiếc cân

Ta không thể ngăn bản thân sự so sánh xuất hiện. Nhưng ta có thể chọn dùng nó như chiếc cân hay như bản đồ. Chiếc cân so vẻ ngoài của người khác với câu chuyện bên trong của mình luôn khiến ta trở nên nhẹ hơn, còn tấm bản đồ được tạo ra bằng cách phân tích lòng ngưỡng mộ sẽ cho biết ta muốn đi đâu. Nếu muốn hiểu thêm cái tôi bên ngoài và cái tôi bên trong là gì, hãy đọc tiếp Ý nghĩa của bản thể chính và bản thể phụ; nếu lòng tự trọng thường dao động sau khi so sánh, hãy đọc Khi lòng tự trọng cứ giảm xuống. Nếu kiểm tra khí chất của mình trước bằng bài kiểm tra tính cách miễn phí, thói quen đặt điểm mạnh của người khác và bản thân lên cùng một hàng cũng sẽ dần lỏng ra.