9 nhu cầu thúc đẩy tôi

Tối thứ Sáu, ba người bạn cùng lên lịch cho chuyến đi. Một người chuẩn bị bảng ghi rõ chỗ ở và lộ trình, một người dè dặt không nêu ý kiến: "Tớ thấy gì cũng được, cứ làm sao thuận tiện cho các cậu", còn người kia vừa thấy bảng đã cười: "Cứ đi rồi tính không được à?" Nhìn từ bên ngoài, đây là cảnh một người kỹ tính, một người dễ tính và một người tự do tụ họp với nhau.

Nhưng nếu hỏi người lập bảng tại sao phải làm kỹ đến vậy, câu trả lời có thể rất bất ngờ. Có thể họ lo chuyến đi sẽ trục trặc, muốn thấy mọi người vui vẻ, hoặc muốn được công nhận nhờ một kế hoạch chỉn chu. Đằng sau cùng một bảng kế hoạch có thể là những tâm ý hoàn toàn khác nhau. Bài viết này nói về tâm ý nằm dưới hành động ấy, tức nhu cầu thúc đẩy chúng ta.

Đặc tính là 'như thế nào', nhu cầu là 'tại sao'

Những câu như "Tôi khá hòa đồng" hay "Tôi là người có kế hoạch" giải thích tôi hành động như thế nào. Nhưng chúng không cho biết tại sao tôi lại hành động như vậy. Nhu cầu chính là điều lấp đầy khoảng trống đó.

Ví dụ, người có đặc tính dễ hợp tác thường chiều theo người khác. Nhưng có người làm vậy vì muốn được yêu thương, có người vì muốn được yên bình, không xảy ra xung đột, và cũng có người vì tin rằng đó là điều đúng đắn. Hành động giống nhau nhưng điều khiến mỗi người thấy dễ chịu khi được đáp ứng và suy sụp khi bị cản trở lại khác nhau. Khi chỉ nhìn vào đặc tính mà không thể giải thích "Tại sao mình đặc biệt dễ dao động trong tình huống này?", nhu cầu sẽ cho ta manh mối.

Tổng quan chín nhóm nhu cầu

Có một khuôn khổ chia động lực của con người thành chín nhóm. Cách phân loại này thường được biết đến với tên Enneagram, nhưng ở đây chúng ta chỉ mượn nó như một tấm gương để soi mình, không phải công cụ phán định con người.

Nhu cầu	Khi được đáp ứng	Câu thường nói khi dao động
Mong muốn sống đúng đắn	Khi cảm thấy mình đã làm đúng tiêu chuẩn	"Thế này có hơi không ổn không?"
Mong muốn được yêu thương và trở thành người cần thiết	Khi giúp ích được cho ai đó	"Tớ không sao, cậu làm trước đi."
Mong muốn được công nhận và đạt thành tựu	Khi chứng minh được bằng kết quả	"Bây giờ không thể dừng lại."
Mong muốn trở nên đặc biệt và chân thật	Khi có người nhận ra con người thật của mình	"Chẳng ai thực sự hiểu mình."
Mong muốn biết và thấu hiểu	Khi cảm thấy mình đã tìm hiểu đủ	"Để tôi tìm hiểu thêm rồi quyết định."
Mong muốn được an toàn	Khi có người đáng tin và phương án dự phòng	"Nếu chẳng may có chuyện thì sao?"
Mong muốn được tự do và vui vẻ	Khi các lựa chọn vẫn rộng mở	"Như thế ngột ngạt quá."
Mong muốn mạnh mẽ và tự bảo vệ mình	Khi được tự quyết định việc của mình	"Tôi sẽ tự lo."
Mong muốn được bình yên	Khi mọi người đều có vẻ thoải mái	"Tôi chọn gì cũng được."

Thường sẽ có một hoặc hai dòng khiến bạn đặc biệt bận tâm. Bạn không cần chỉ chọn một. Cảm thấy gần gũi nhất với một nhu cầu và đồng thời có thêm nhu cầu thứ hai mới là điều tự nhiên.

Nhu cầu trở nên rõ ràng trong những tình huống khiến ta dao động

Khi được đáp ứng, nhu cầu khó nhận thấy như không khí. Nó lộ diện khi bị cản trở, tức lúc ta bỗng thấy tủi thân, tức giận bất thường hoặc suy nghĩ mãi không thôi. Nếu một chuyện nhỏ trong mắt người khác lại khiến bạn dao động mạnh, rất có thể nhu cầu của bạn đang mắc lại ở đó.

Một điều nữa là con người khi ở trước mặt người khác rất dễ che giấu nhu cầu của mình. Nếu một người bên ngoài vốn dễ tính và biết hợp tác lại suy sụp khi ở một mình vì nghĩ "Tại sao chẳng ai ghi nhận công sức của mình?", sự suy sụp ấy chính là mũi tên chỉ về nhu cầu. Vì vậy, khi tìm nhu cầu của mình, con người lúc ở một mình là manh mối tốt hơn con người bên ngoài.

Khi đặc tính và nhu cầu đi ngược hướng

Nếu hướng của đặc tính và nhu cầu trùng nhau, cuộc sống tương đối thoải mái. Chẳng hạn, nếu bạn có đặc tính hòa đồng cao và mong muốn được yêu thương mạnh mẽ, chỉ cần ở bên mọi người là cả hai đều được đáp ứng.

Nhưng khi chúng đi ngược nhau, một kiểu mệt mỏi khó lý giải sẽ xuất hiện. Người có đặc tính hòa đồng cao nhưng khao khát lớn nhất là được biết và thấu hiểu có thể hòa nhập hơn bất kỳ ai trong buổi gặp mặt, trong khi trong lòng vẫn luôn tiếc nuối khoảng thời gian được một mình tìm hiểu sâu. Người có đặc tính dễ hợp tác nhưng rất muốn tự bảo vệ mình có thể chiều theo người khác ở bên ngoài, còn bên trong lại tích tụ nỗi ngột ngạt: 'Tại sao mình không thể tự quyết định việc của mình?' Nếu bên ngoài dường như chẳng có vấn đề gì nhưng riêng bạn luôn cảm thấy đâu đó không phù hợp, hãy xem liệu hướng nhìn của đặc tính và nhu cầu có đang khác nhau hay không.

Khi ấy, đáp án không phải là thay đổi đặc tính. Hãy giữ nguyên con người hòa đồng của bạn và dành riêng một khoảng để nhu cầu được đáp ứng. Trong tuần có nhiều cuộc hẹn, hãy giữ trước nửa ngày để một mình đào sâu điều gì đó. Ở nơi thường xuyên phải chiều theo người khác, hãy tự quyết định ít nhất một việc nhỏ.

Năm cách tìm hiểu và điều chỉnh nhu cầu của mình

1. Ghi lại ba tình huống gần đây khiến bạn dao động mạnh. Đó có thể là chuyện khiến bạn tủi thân, tức giận bất thường hoặc đặc biệt day dứt. Sau đó, hãy tìm điểm chung của cả ba. Nếu bạn nhận ra một câu như "Cả ba đều xảy ra khi công sức của mình bị xem là điều hiển nhiên", thì đó chính là nơi có nhu cầu.
2. Nhớ lại lời khen đọng lại lâu nhất. Nếu tình huống khiến bạn dao động là cái bóng của nhu cầu, lời khen còn đọng lại lâu chính là tình huống nhu cầu được đáp ứng. Điều được chỉ ra sẽ khác nhau tùy việc câu còn lại trong lòng bạn là "Nhờ có cậu mà tớ mới vượt qua được" hay "Quả nhiên cậu thật khác biệt".
3. Hỏi "tại sao?" hai lần về thói quen của mình. Hãy hỏi lý do mình lập kế hoạch, nhường nhịn hoặc làm việc đến khuya. Nếu sau câu trả lời đầu tiên "Vì tôi không muốn sai" là câu trả lời thứ hai như "Vì nếu sai, tôi sẽ cảm thấy mình là người kém cỏi", nhu cầu nằm gần câu trả lời thứ hai đó.
4. Hãy nói lời nhờ vả thay vì chờ người khác đoán. Nếu muốn được công nhận, bạn có thể nói "Cậu nhận xét giúp tớ việc lần này bằng một câu được không?" Nếu muốn được an toàn, hãy nói "Nếu lịch thay đổi, hãy báo cho tớ trước một ngày nhé." Nói thành lời điều mình muốn được đáp ứng tốt cho mối quan hệ hơn nhiều so với chờ người khác tự hiểu rồi tích tụ nỗi tủi thân.
5. Thử đoán nhu cầu của người thân thiết. Khi nghĩ "Tại sao họ phải làm đến mức đó?", hãy nhìn lại bảng và nghĩ xem họ đang cố bảo vệ điều gì. Chẳng hạn, thay vì nói với người bạn lập bảng du lịch rằng "Cậu kỹ quá", hãy nói "Nhờ cậu mà tớ thấy yên tâm."

Đừng diễn giải theo cách này

• Chín nhóm này không phải cách phân loại để nhét con người vào chín ô. Ai cũng có một chút của cả chín tâm ý, chỉ khác nhau ở phía nào vang lên mạnh hơn.
• Nhu cầu không phải cái cớ cho hành động. Không phải "Tôi là người muốn được công nhận nên đành chịu", mà là nhận biết tâm ý ấy và dùng sự hiểu biết đó để lựa chọn cách điều chỉnh.
• Khuôn khổ này là tấm gương giúp bạn hiểu mình, không phải chẩn đoán để phán định trạng thái tâm lý. Bạn cũng không cần dùng một bảng duy nhất để xác định con người mình.
• Nhu cầu vang lên mạnh nhất có thể trông khác nhau tùy thời điểm và hoàn cảnh. Bạn không cần kết luận rằng dòng khiến mình bận tâm hiện tại sẽ không bao giờ thay đổi.

Lời kết

Nếu đặc tính tính cách cho biết tôi hành động như thế nào, nhu cầu cho biết tại sao tôi lại hành động như vậy. Khi nhìn cả hai cùng nhau, sự thấu hiểu sẽ thay thế chỗ mà ta từng tự trách mình. Bạn có thể đọc tiếp cách nhìn đặc tính qua năm trục tại Khi MBTI không khiến bạn đồng cảm, và câu chuyện về việc cùng là chủ nghĩa hoàn hảo nhưng có thể bắt nguồn từ những gốc rễ khác nhau tại Chủ nghĩa hoàn hảo, điểm mạnh hay xiềng xích?.

Kết quả bài kiểm tra tính cách miễn phí cho biết năm trục thể hiện con người bạn trước mặt mọi người và khi ở một mình, đồng thời chỉ ra nhu cầu nào trong chín nhóm gần với bạn nhất. Khi đặt dòng khiến bạn bận tâm trong bảng cạnh kết quả, lý do bên dưới hành động sẽ trở nên rõ ràng hơn một chút.

Bài viết này nhằm hỗ trợ việc thấu hiểu bản thân và không thay thế chẩn đoán hay điều trị tâm lý.